Yoon ak Doxalin

JUBLUWAAY:

Sàkk ab waajal bu sax; waajal jafe-jafe yi ci defar Pexem bu baax ngir xeex mbas (Pexem bi) bu mën a ànd ak yeneen kurél yu bitti; te jàngale ak tontu ci anam bu am njariñ. Pexem bi dina wax ci naka lañuy aaye mbas, wàññi doolam, tontu ko ak delloo ci anam bu baax ginnaawam; ngir wàññi lor bi bu mbas dikkee. 

 

 

YOON YI:

1. Bu mbas tàmbalee ci beneen réew, yokk xool gi ci mbas bi te waajal tàmbali pexem bu kër gi, bu soxlaa.

2. Bu mbas tàmbalee ci Etaasini walla mu dugg fi, tàmbali pexem bi, xamme te beddi ñi fi dëkk ñépp ñu mën a am wiris bi, jëfandikoo pexem yu xeex jàngoro ngir mu bañ a wàlle, wóoral jokkoo bu gaaw te faral ci biir kër gi ak diggante kër faju yi ak kurélu wér-gu-yaram yi, te tàmbali pexem bu mën a jël ñu bari ngir faju gi bañ a taxaw.

 

 

LI BAYE YI DI TEKKI:

Jàngoro yu wàlle

• Jàngoro yu bees yu juge ci soppeeku walla yokkute yu lu dund lu ndaw lu fi nekkoon

• Jàngoro yu ñu xam yuy law ci yeneen gox walla yeneen nit

• Jàngoro yu ñu xamul woon yuy feeñ ci gox yu seen wàll-wàll di soppeeku

• Jàngoro yu yàgg yuy dellusi ndax garab yi dootul jàpp ci lu dund lu ndaw yi, walla ndax pexem yu wér-gu-yaram yu askan wi daanu

 

Misaal: wiris ZIKA, wiris Ebola, Grippe u picc yi (Bird Flu), NoroVirus, wiris Grippe H1N1 (Swine Flu), wiris Chikungunya, ak SARS-CoV-2 (Corona Virus/COVID-19) 

 

Beddi (isolation) – Beddi nit walla mbooloo mu ñu am lu wér ne am na jàngoro ju wàlle, ak ñi amul ko, ngir jàngoro ji bañ a law.

 

Karantéen – Beddi nit walla mbooloo mu ñu am lu wér ne laal na jàngoro ju wàlle waaye feebarul ba leegi (amul ay màndarga), ak ñi ko laalul, ngir jàngoro ji bañ a law.

 

 

WAAJAL GU MATUL CI MBASU JÀNGORO JU WÀLLE (ID):

Kurélu aaye jàngoro:

• Ki yor aaye jàngoro

• Direktëru faju & Doktooru xale

• Njiiteef (Administratëer ak Direktëru fajkat yi)

• Dimbalikati Direktëru fajkat yi

• Njiiti néeg yi (Unit Managers)

• Direktëru setal gi

• Direktëru lekk gi

• Direktëru defar gi

• Liggéeyu mbooloo (Social Services)

• Direktëru nangu gi

• Direktëru yeesal doole (rééducation)

• Direktëru noyyi gi

• Direktëru liggéeykat yi (HR)

• Direktëru po ak mbégte

• Pexemu waajal ngir jamono jafe-jafe bu kër gi dina am pexem ngir tontu mbasu jàngoro ju wàlle ju law ci gox bi, ni mbasu COVID-19. Pexem bii dina:

  • tabax ci jëf yu liggéeyukaay bi yu ñu bind ci yoon yu aaye ak xeex jàngoro

  • boole ci ay pexemu njiiteef (seetlu, beddi, yoonu ganu yi ak pexem ngir liggéeykat yu ñàkk)

  • wax ci pexemu wàll-wàll bi (néeg yu beddi, bérab yu raxas loxo, ak bérab yu ñu jagleel mbalit yu tilim)

  • Wax ci mbiri liggéeykat yi, ni noflaay bu liggéeykat

  • Ànd ak pexem bu kër gi ngir liggéey gi bañ a taxaw

• Ki yor aaye jàngoro ci kër gi (ICP) walla ñi mu tànn dinañu teey te xam xibaar yu jàngoro yu wàlle ci àdduna bépp. ICP bi dina xibaar njiiti kër gi, bu soxlaa, ci lor yi jàngoro yu bees mën a indi ci seen gox, ndax soppeeku lu dund lu ndaw yi walla tukki, toxu, walla yeneen.

• Ci biir Pexemu waajal ngir jamono jafe-jafe, kër gi dina denc ay jumtukaay yu aar (PPE) yu doy, boole ci mbubb yu bañ ndox, kaaskaa yu aar kanam, maas yu loppitaan, N95 yu ñu war a sànni ci dayo yu wuute, ak gaŋ; ak jumtukaay yu setal ak yu rey jàngoro, ngir liggéeykat yi, ñi fi dëkk ak gan yi mën a topp pexem yu aaye ak xeex jàngoro yi ñu digle.

• Kër gi dina waxtaane ak jaaykat yi ngir yeesal lekk, garab, jumtukaayu setal ak PPE, bu liggéey bu ñuy def bés bu nekk dee taxaw, ci noonu mbasu jàngoro ju wàlle.

• Kër gi dina jàngale liggéeykat yi ci lu sax te dañuy jéem pexemu tontu jàngoro yu wàlle ci ay jéemantu, ci biir njàng mu waajal ngir jamono jafe-jafe.

 

 

MBIR MU NEKK CI GOX BI:

1. Bu kurélu wér-gu-yaram yu nguur gi, yu dëkk-bi walla yu gox bi xibaaree kër gi ne jàngoro ju wàlle ji mën na law walla law na ba tey ci gox bi kër gi nekk, kër gi dina tàmbali ay xool ak ay seetlu yu jagleel ko, ni ko Centers for Disease Control and Prevention (CDC), kurélu dëkk-bi walla kurélu wér-gu-yaram yu gox bi digle.

2. ICP bu kër gi dina gëstu màndarga yi, yàggaayu jàngoro ji balaa muy feeñ, yoon wi muy jaare ngir wàlle, lor yi ci laal ko, ak li CDC, Occupational Health and Safety Administration (OSHA) ak yeneen kurélu wér-gu-yaram yu gox bi, yu dëkk-bi ak yu nguur gi digle ngir kër faju yi.

3. Komiteeb xeex jàngoro bu kër gi (ICC) mooy kilifa ci waajal ak tontu mbas. ICC bi ñoo ko bokk: Direktëru faju bi, Ki yor aaye jàngoro, Doktooru jàngoro yu wàlle, Administratëer bi, Direktëru fajkat yi, Direktëru setal ak wàll-wàll, ak Direktëru liggéeykat yi.

4. Ci ndigalu ICC, kurélu wér-gu-yaram yu gox bi ak yu dëkk-bi, ak yeneen ñu ci war a bokk, ICP bi dina xool te yeesal yoon ak doxalin yu biir, te wóoral ne kër gi denc na garab, jumtukaayu setal ak jumtukaay yu aar ni ko jàngoro ji soxlaa.

5. Dinañu jàngale liggéeykat yi ci lor yi, màndarga yi ak naka lañuy aaye jàngoro ju wàlle ji, rawatina dellu ci yoonu aaye ak xeex jàngoro, jëfandikoo PPE, beddi, ak yeneen pexem yu aaye ni raxas loxo.

6. Bu jàngoro ji dee wàlle ci ngelaw li, kër gi dina tàmbali pexemam ngir aar noyyi gi, ngir liggéeykat yi mën a topptoo ku ñu xalaat ne am na ko walla ku am ko bañ a dugg ci lor bu ëpp.

7. Jàngale ñi fi dëkk ak seeni njaboot ci jàngoro ji ak pexemu kër gi ngir tontu ko, ci anam bu ànd ak li ñu soxla xam.

8. Xibaar jaaykat yi ak ñi kër gi di liggéeyal ci yoon ak doxalin yu kër gi ngir wàññi lor bu ñi fi dëkk mën a laal jàngoro ji.

9. Teg ay pankaar ci buntu kër gi ci raxas loxo ak yoonu sëqët walla tisoo, ak yeneen pexem yu aaye yu ànd ak yoon wi jàngoro jiy jaare, ak ndigal ne ku feebar warul dugg ci kër gi.

10. Ngir wóoral ne liggéeykat yi walla ñi bees ci ñi fi dëkk duñu indi jàngoro ji ci kër gi, mën nañu leen seetlu ci lor yi ak màndarga yi BALAA ñuy nangu ku bees, walla balaa liggéeykat bu bees di tàmbali liggéey.

11. Seetlu sa bopp – Dinañu jàngale liggéeykat yi ci pexemu kër gi ngir aar ñi fi dëkk. Pexem bii dinañu ko defar ci ndigalu kurélu wér-gu-yaram yi te mën na boole:

    1. Xibaar sa njiit lépp lu mën a tax nga laal jàngoro ji bi nga nekkul ci liggéey.

    2. Dindi ci liggéey, ngir aaye, liggéeykat bu wax ne laal na walla mën na laal jàngoro ji.

    3. Seetlu sa bopp ci màndarga yi balaa ngay dem liggéey.

    4. Tere liggéeykat bu feebar dem liggéey ba kilifa yu faju yi may ko ko, te ànd ak yoonu liggéey yi.

12. Beddi kër gi - bu ñu wóoree ne am na ñu am jàngoro ji ci gox bi, kër gi mën na tëj nangu ñu bees, te wàññi gan yi ci ndigalu kurélu wér-gu-yaram yu gox bi.

13. Setal wàll-wàll bi - kër gi dina topp ndigal yu CDC yu leegi ci setal bu jagleel jàngoro ji, ak setal gu ñuy def bés bu nekk, li feek lor bi nekk.

14. Pexemu tabax – Kër gi dina soppi lu soxla ci kër gi, ni jëfandikoo néeg yu benn nit ngir ñi nekk ci lor bu mag, bérab yu raxas loxo, ak bérab yu ñu jagleel mbalit yu tilim, ni ko kurélu wér-gu-yaram yu gox bi, yu dëkk-bi ak yu nguur gi digle.

 

 

 

 

BU ÑU XALAATEE NE KENN AM NA KO CI KËR GI:

• Def ci néeg bu beddiku ku dëkk fi walla liggéeykat bu nekk ci liggéey bu am màndargay jàngoro ji, te xibaar kurélu wér-gu-yaram yu gox bi.

• Ci ndigalu kurélu wér-gu-yaram yi, toxal ku ñu xalaat ne am na jàngoro ji ci loppitaan bu ko war, jaare ci sarwiisu faju yu gaaw, ci lu gaaw lu mën.

• Bu ku ñu xalaat ne am na jàngoro ji soxlaa faju bi muy xaar ñu toxal ko, toppal yoonu kër gi ci beddi, boole ci PPE yépp yi ñu digle ngir liggéeykat yi nekk ci lor.

• Tànn ay liggéeykat yu jagleel dugg ci néegu ki ñu beddi, bu mënee. Li gën mooy ñu dugg ci néeg bi rekk ay liggéeykat yu ñu jàngale ci lu jagleel te waajal (maanaam ñu jot ñaq, kilifa faju may leen te ñu seetlu seen maas noyyi).

• Jàngale ak toppatoo liggéeykat yi ñu tànn ci naka la jàngoro jiy wàlle, ak jëfandikoo PPE bu war.

• Laaj ki ñu beddi mu sol maas bu liggéeykat yi nekkee ci néeg bi. Topptoo ko ci li mu soxla ci lu am solo, lu dul kurélu wér-gu-yaram yi wax leneen.

• Def jëf yu xeex jàngoro, ni topptoo mbalit yu tilim, setal néeg bu ñu beddi ba mu jeex, wut ñi ko laal, ak xool ndax am na yeneen ñu ko am, ci ndigalu kilifa wér-gu-yaram yu gox bi, te ànd ak ndigalu CDC.

• Tàmbali yoonu beddi ci kër gi (néeg yu beddi, boole ñi am benn jàngoro, tëj mbooloo ak lekk ci mbooloo) ni ko pexemu aaye ak xeex jàngoro bu kër gi waxe walla ni ko kurélu wér-gu-yaram yu gox bi, yu dëkk-bi walla yu nguur gi digle.

• Tàmbali karantéen ngir ñi fi dëkk ak liggéeykat yi ñu xalaat ne laal nañu jàngoro ji, ni ko kurélu wér-gu-yaram yu gox bi ak yu dëkk-bi digle, te ànd ak ndigalu CDC.

 

 

MBAS CI BIIR KËR GI:

1. Ki yor aaye jàngoro (ICP) mooy jiite waajal ak tontu kër gi.

2. Komiteeb xeex jàngoro (ICC) dina ànd ak ICP te dimbali ko ci jël ndogal yi ci jamonoy mbas.

3. ICC bi war na sax ci liggéey li feek mbas bi nekk, te mën na yàgg ay ayubés walla ay weer.

4. Waajal ngir mbas war na xool waajal yu wér-gu-yaram yu askan wi, yu gox bi ak yu faju yi, yuy dox ci gox bi, dëkk-bi ak diiwaan bi.

5. ICP bi walla ki mu tànn mooy jiite xool gi ci:

• xeetu mbasu jàngoro ju wàlle ji, boole ci pexem yu xool liggéeykat yu ñàkk ngir xam ndax dañuy yokku, lu mën a won ne mbas bi tàmbali na

• pexem yu topp ñu ñuy nangu ak ñuy génne ci kër gi, ñu ñu xalaat walla laboratwaar wóoral ne am nañu jàngoro ji, ngir dimbali liggéeykatu wér-gu-yaram yu gox bi ci xool naka la mbas biy doxe ak lor bi mu indi

• natt limu lal yi ak liggéeykat yi soxla, te xam bu ñu ko am delluwaatee ginnaaw jaar bu jëkk bi

• xibaar yu bees ci xeetu xibaar yi ñu war a yónnee kurélu dëkk-bi walla kurélu wér-gu-yaram yu gox bi (misaal: nangu;

• génne/dee; xibaar ci ñi fi dëkk ni seen at, jàngoro yu ñu am ba noppi, ak jafe-jafe yi ci topp;

• feebar yi liggéeykatu wér-gu-yaram yi am ak pexem ngir dajale xibaar yooyu ci jamonoy mbas

• pexem yu wuutale xeetu mbas bi ak yeneen jàngoro yu noyyi.

1. ICP bi walla ki mu tànn dina yónnee limu xool jàngoro yu noyyi yu kër gi, ngir ñi fi dëkk ak liggéeykat yi, kurélu dëkk-bi walla kurélu wér-gu-yaram yu gox bi, bés bu nekk walla ni ko ñu digle.

2. ICP bu kër gi dina xoolaat lu sax ndigal yu Aaye ak Xeex Jàngoro yu jagleel kër faju yuy topptoo ñu ñu xalaat walla wóoral ne am nañu jàngoro ju wàlle, boole ci COVID-19.

3. Doktooru jàngoro yu wàlle bu kër gi dina natt naka la jàngoro ju wàlle mel ci kër gi, wóoral ne ñu jëfandikoo na pexem yu xeex jàngoro yu baax, te wóoral ne ñu ngi xool ñi fi dëkk ñépp. Ni ku bokk ci Komiteeb xeex jàngoro, Doktooru jàngoro yu wàlle dina dellusi bu soxlaa te mën nañu ko laaj ci telefon.

 

 

NATT AK TOPPTOO ÑI FI DËKK AK LIGGÉEYKATU WÉR-GU-YARAM YI:

• Ci jamonoy mbas, kër gi dina natt ñi jege ñi am jàngoro ji, boole ci Liggéeykatu wér-gu-yaram yi (HCP) ak yeneen ñi fi dëkk, ci li ñu laal ñi am jàngoro ji. 

  • Dinañu xamme HCP ak ÑI FI DËKK ñi laal jàngoro ji, te natt seen lor ngir xam ndax seen lor dafa mag, digg-dóomu, tuuti, walla amul.

  • Jege ku am jàngoro ji mooy nekk ci diggante bu tollu ci 6 tànk (ci lu mat 2 meetar) ak ku am jàngoro ji ci diir bu yàgg, walla laal ku am jàngoro ju wàlle (misaal: mu sëqët ci sa kaw).

• Topp Pexemu aaye bu ñépp ak Pexemu aaye ci yoonu wàlle, boole ci sol maas, mbubb, gaŋ ak aar bët ngir ñi ñu wóoral walla ñu xalaat ne am nañu ko.   

• Kër gi dina seetlu ñi fi dëkk ñépp ci lu sax:

  • Fajkat yi dina xool ñi fi dëkk ci jamono liggéey bu nekk ngir màndargay jàngoro ji ak yeneen feebar. Màndarga yu dund yi war nañu boole xelu xol, dooley deret, tangaayu yaram, metit, ak oksiseen ci deret. Fajkat yi dina xibaar Doktooru ki dëkk fi ak ki ko yor, bu dara soppeekoo ci li mu daan nekk.

• Ñu ngi digle kër gi mu seetlu te bind HCP yi ak ñépp ñuy dugg ci kër gi ngir màndargay jàngoro ju wàlle ji, te dina doon lu ñu war bu Department of Health ko santaanee. Loolu war na boole:

  • Seetlu gi war na boole:

    1. Natt tangaayu yaram, boole ci tangaay bu ñu yëg walla bu ñu natt bu tollu walla ëpp 99.5 degere Fahrenheit (37.5 °C), walla ni ko kër gi gën a tëje.

    2. Faj laaj yi ci màndarga yi ak lu mën a tax nga laal jàngoro ji, te war na boole lu néew:

       1. Ndax am nga màndargay jàngoro ju wàlle, boole ci COVID-19, ni tangaay bu tollu walla ëpp 99.5, lox, sëqët, noyyi gu jafe walla bu gàtt, metitu put,

       2. tayi, metitu yaram walla siddit, metitu bopp, ñàkk xeeñ walla ñàkk mbex bu bees, bakkan bu tëj walla bu dawal, xel mu bëgg a waccu walla waccu, walla biir bu daw.

       3. Ndax laal nga ku ñu wóoral ne am na jàngoro ju wàlle, walla ku ñuy gëstu ndax am na ko, walla ku feebar jàngoro ju noyyi, ci 14 fan yu weesu.

       4. Ndax wóoral nañu ne am nga jàngoro ju wàlle ji te matagul li ñu war a mat ngir dakkal beddi gi, ni ko NJDOH digle.

• Kër gi war na seetlu HCP yépp bu ñuy tàmbali seen liggéey.

• Kër gi dina santaane liggéeykat yépp ñu sol maas bu ñu nekkee ci kër gi.

• Dakkal lekk ci mbooloo ak mbooloo yépp, yu biir ak yu biti, ba néeg bi jàngoro ji laal dakkal karantéen bi, walla ba DOH bu gox bi wax leneen.

• Xiir ñi fi dëkk ñu des ci seen néeg. Tëj ñi fi dëkk ci seen néeg (ni mu mënee) lu dul ngir faju bu soxla.

• Dinañu jox ñi fi dëkk maas (ñi mën a sol maas) saa yu ñu génnee seen néeg, boole ci bu ñuy dem faju ci biti; bu maas yi néewee, walla mu mënul a sol maas, walla mu bañ ko, dinañu ko jox ab kaayit ngir mu mbuxum bakkanam ak gémmiñam. 

• Jàngale ñi fi dëkk ak liggéeykat yi ci pexem yu aaye yi kër gi di jëfandikoo leegi ak jëf yu aar ni sore ci diggante nit ñi ak raxas loxo ci lu bari.

• Teg ay pankaar ci buntu kër gi ak ci bérab yu feeñ ci biir kër gi, ci raxas loxo ak yoonu sëqët walla tisoo, walla yeneen pexem yu aaye yu ànd ak yoon wi jàngoro jiy jaare, ak ndigal ne ku feebar warul dugg ci kër gi.

 

 

BOOLE ÑI AM BENN MBIR (COHORTING):

Kër gi dina boole ñi fi dëkk ni mu toppe, bu lal yu war amee:

1. MBOOLOO A – ÑI FI DËKK ÑI AM JÀNGORO JI

Mbooloo mii, ñi am màndarga ak ñi amul màndarga ñoo ko bokk, ñi ñu seetlu te ñu wóoral ne am nañu wiris bi, boole ci ñu bees walla ñuy dellusi ñu ñu xam ne am nañu ko, te matagul li ñu war a mat ngir dakkal Pexemu aaye ci yoonu wàlle. Bu mënee, topptoo ñi am jàngoro ji ci beneen wàll. Ñi ñu wóoral ne am nañu wiris COVID-19 mën nañu ko wàlle, am nañu màndarga walla déet; looloo tax ñi ko am ñépp dinañu leen def ci mbooloo mii.

1. MBOOLOO B – AMULÑU KO, (WAAYE LAAL NAÑU KO)                   

Mbooloo mii, ñi am màndarga ak ñi amul màndarga ñoo ko bokk, ñi ñu seetlu te amuñu wiris bi waaye ñu xam ne laal nañu ku ko amoon. Ñi ko laal war nañu def karantéen 14 fan, juge ci bés bi ñu ko mujje laal, lu seetlu gi wone wone. Ñi am màndarga ci mbooloo mii war nañu leen seetlu ngir xam lu waral seeni màndarga. Ñi ñu seetlu te amuñu wiris bi mën nañu ko yor ba noppi te ginnaaw ñu wone ne am nañu ko. Ci li nu mën, kër gi dina beddi ñi am màndarga ak ñi amul màndarga; li gën mooy benn mbooloo mi nekk ci néeg yu benn nit. Su fekkee sax ñi am màndarga te amuñu wiris bi mënuñu koo wàlle, mën nañu am beneen jàngoro ju noyyi. Ñi amul màndarga war nañu leen xool bu baax ngir xam ndax dañuy am ay màndarga.

1. MBOOLOO C – AMULÑU KO, (TE LAALUÑU KO)

Kër gi dina jagleel beneen néeg walla beneen wàll ñi fi dëkk ñi ñu seetlu te amuñu wiris bi, amuñu màndarga te ñu xalaat ne laaluñu ko. Mbooloo mii dees koy sàkk rekk bu kër gi wóoree bu baax ne beddi nañu ñi fi dëkk ak HCP yépp ñi am jàngoro ji walla ñi ko yor.

 

 

NAKA LA KËR GIY JOKKOO:

• Bu mbas dikkee, kër gi dina xibaar ci saa si te waxtaan ak Kurélu wér-gu-yaram yu gox bi walla yu dëkk-bi ngir am ndigal yu leer.

• Kër gi dina xibaar Liggéeykatu wér-gu-yaram yépp naka la kër gi mel ak jëf yi kër gi def ngir aaye te wàññi lor bu jàngoro, jaare ci njàng yu liggéeykat yi, ay pankaar, ay imeel walla ay bataaxal.

• Kër gi dina xibaar ñi fi dëkk jaare ci yéenekaay, waxtaan ak benn-benn, ndaje yu kurélu ñi fi dëkk, situ web bu kër gi, bataaxal yu eztext, ak imeel yu ayubés bu ko soxlaa, ci naka la mbas bi mel ci kër gi, jëf yi kër gi def ngir aaye te wàññi lor bu wàlle, lor bi mbas bi indi ci kër gi ak ci gox bi, ak naka la mbooloo ak xew-xew yi ci kër gi mel.

• Kër gi dina xibaar ñi yor ñi fi dëkk ak seeni njaboot, jaare ci bataaxal yu eztext ak woote, bépp mbasu jàngoro ju wàlle, xibaar ci jëf yi kër gi def ngir aaye te wàññi lor bu wàlle, lor bi mbas bi indi ci kër gi ak ci gox bi, ak naka la mbooloo ak xew-xew yi ci kër gi mel.

• Kër gi dina xibaar ñi yor ñi fi dëkk ak seeni njaboot, jaare ci situ web bu kër gi ak yeneen rezoo sosiyaal, woote, imeel, ak waxtaan ci telefon yu ayubés, ci tere walla wàññi seetsi yi ndax mbasu jàngoro ju wàlle walla jamono jafe-jafe.

• Kër gi dina xibaar njaboot yi bu ñu gisee ku am jàngoro ji, ba 5 waxtu ngoon ci ëllëg sa, saa yu ñu wóoree ne kenn am na jàngoro ju wàlle ji, walla saa yu ñatt walla lu ëpp ci ñi fi dëkk walla liggéeykat yi amee màndargay jàngoro ju noyyi yu bees ci 72 waxtu, jaare ci bataaxal yu eztext, woote walla imeel.

• Bu ñu teree seetsi yi, kër gi dina sàkk yeneen anam yu seetsi (misaal: telefon, waxtaan ci wideyo, FaceTime, ak yeneen) te dina xibaar njaboot yi jaare ci imeel ak woote yu liggéeykat yi di def. Dinañu teg ay pankaar ci buntu kër gi ngir wax ne gan mënul dugg ci kër gi, ak ndax am na ñu ñu ci génne.

• Situ web bu kër gi dina wone nimero telefon walla anam bu jokkoo ngir woote yu gaaw walla ay tawat.

• Kër gi dina waxtaan ak kurélu wér-gu-yaram yu gox bi walla yu dëkk-bi ci pexem ngir yombal jokkoo ci diggante kër faju yi.

• Kër gi dina jokkoo ci lu sax ak kurélu wér-gu-yaram yu dëkk-bi walla yu gox bi ci liggéeykat yi soxla, limu lal yi, ak jumtukaay ak masin yu faju yi ñu soxla.

 

 

 

 

NJÀNG AK TÀGGATU:

Kër gi dina jàngale liggéeykat yi ci Mbas bi ni mu toppe:

1. Li ñuy jàngale liggéeykat yi ci lu am solo dina boole:

• Aaye ak xeex jàngoro ju wàlle ji, boole ci sore ci diggante nit ñi ak raxas loxo ci lu bari.

• Lor yi jàngoro ji mën a indi

• Xamme màndargay jàngoro ju wàlle yu mën a indi Mbas.

• Pexem yu xeex jàngoro ji, boole ci yoonu noyyi ak sëqët, raxas loxo, pexemu aaye bu ñépp, pexemu aaye ci tisoo ak sëqët, te bu soxlaa, pexemu aaye ci ngelaw li,

• naka lañuy sole, summi ak sànni Jumtukaay yu aar (PPE) ci anam bu baax.

1. Li ñuy jàngale liggéeykat yi ci lu jagleel war na boole:

• Yoon ak doxalin ngir topptoo ñi fi dëkk ñi am jàngoro ji, boole ci naka ak fan lañuy boole ñi am jàngoro ji.

• Pexemu liggéeykat ngir jamono jafe-jafe, boole ci naka la kër giy def bu liggéeykat yi feebaree.

• Seetlu sa bopp ci màndarga yi balaa ngay dem liggéey.

• Xibaar sa njiit lépp lu mën a tax nga laal jàngoro ji bi nga nekkul ci liggéey.

• Anam yi ñuy jokkoo ak njaboot yi, ni situ web bu kër gi, bataaxal yu ayubés ci imeel, ak woote.

• Yoon yu tëj gan yi ak pexem yi ñuy jëfandikoo ngir ñu topp yoon yooyu.

• Xibaar kurélu wér-gu-yaram yi ñi ñu xalaat ne am nañu jàngoro ji ci jamonoy Mbas.

• Pexem ngir aar njaboot ak ñi jege liggéeykat yi, ngir ñu bañ a laal jàngoro ji ci liggéey bi.

1. ICP bi walla ki mu tànn dina tàggat liggéeykat yi ci seen mën-mën te seetlu ndax dañuy topp pexem yu aaye ak xeex jàngoro yi ñu digle.

2. Kër gi dina bokk ci njàng yu jagleel fajkat yi, boole ci waxtaan ci telefon yu nguur gi defar, prograam yu kurélu wér-gu-yaram yu dëkk-bi ak yu gox bi, njàng ci internet, ak wone yu ñu defar ci gox bi.

 

 

DUGG CI KËR GI:

• Ñu ngi digle kër gi mu seetlu te bind ñépp ñuy dugg ci kër gi, ak liggéeykat yépp bu ñuy tàmbali seen liggéey, walla bu DOH ko santaanee.

• Kër gi war na topp ndigalu nguur gi ak dëkk-bi ci tere walla may dugg ci kër gi (misaal: duñu laaj liggéeykatu EMS beneen seetlu).

• Ñi liggéeyuñu fi lu am solo ak ñiy liggéey ci seen coobare, dañu leen tere dugg bu nguur gi ak dëkk-bi ko santaanee.

• Ci ndigalu nguur gi ak dëkk-bi, bu ñu mayee seetsi ci ay mbir yu néew ni ndeyu dund (End-of-life), Topptoo ak yërmande (Compassionate Care) ak Ki ko topptoo bu am solo (Essential Caregiver):

  • Kër gi dina wóoral ne seetsi yépp dinañu leen def ci anam bu wóor bu mën, te dina laaj ñu topp pexemu xeex jàngoro, raxas loxo ak PPE bu war, ni ko CDC digle.

  • Dinañu jox gan yi yoonu seetsi yi bu ñuy dugg. Kër gi dina jox ay nataal yu dimbali ñi fi dëkk ak gan yi ñu sore ci seen diggante te topp yoonu xeex jàngoro.

  • Gan yu ëpp ñaar (2) duñu mën a seetsi benn ki dëkk fi ci benn yoon, bu mënee.

  • Ñu ngi digle ñu def seetsi yépp ci rande-wu rekk, ngir wàññi limu gan yi nekk ci biir kër gi ci benn jamono.

  • Ginnaaw seetlu gi, kër gi dina tere dugg ci kër gi ñi am benn walla lu ëpp ci li toftalu:

  • Am màndargay jàngoro ju wàlle, boole ci COVID-19, ni tangaay bu tollu walla ëpp 99.5, lox, sëqët, noyyi gu jafe walla bu gàtt, metitu put, tayi, metitu yaram walla siddit, metitu bopp, ñàkk xeeñ walla ñàkk mbex bu bees, bakkan bu tëj walla bu dawal, xel mu bëgg a waccu walla waccu, walla biir bu daw.

  • Ndax laal nga ku ñu wóoral ne am na jàngoro ju wàlle, walla ku ñuy gëstu ndax am na ko, walla ku feebar jàngoro ju noyyi, ci 14 fan yu weesu.

  • Ndax wóoral nañu ne am nga jàngoro ju wàlle ji te matagul li ñu war a mat ngir dakkal beddi gi, ni ko NJDOH digle.

 

• Bu ginnaaw seetlu gi, ñu mayee gan bi mu dugg ci kër gi, kër gi dina:

  • Laaj gan bi mu sol maas bu sér walla maas, ak mbubb yu ñuy sànni.

  • Jàngale ko naka lañuy raxas loxo, wàññi li muy laal, jëfandikoo PPE, te wax ko fan lañu raxase loxo ci kër gi.

  • Digle gan bi mu wàññi laal ku dul ki mu seetsi bi muy nekk ci kër gi. Misaal: sore ci diggante nit ñi, bañ a nuyoo ci loxo, fóon walla laxasu, te sore ñaari meetar.

  • Wàññi dox-doxu gan bi ci kër gi, mu nekk rekk ci néegu ki mu seetsi walla ci bérab bu ñu ko jagleel (misaal: wàññi dox ci yoon yi, bañ a dem ci néegu lekk bi, ak yeneen).

  • Digle gan bi mu xool màndargay jàngoro ju wàlle, boole ci COVID-19, lu néew 14 fan ginnaaw bi mu génnee kër gi. Bu màndarga feeñee, digle ko mu beddiku ci këram, jokkoo ak ki koy faj, te xibaar kër gi ci saa si bés bi mu fi nekkoon, ñi mu laal, ak bérab yi mu seetsi ci kër gi. 

  • Tere nit dugg ci kër gi bu mënul a wone ne xam na jëfandikoo pexem yu aaye ak xeex jàngoro ci anam bu baax.

 

 

PEXEMU LIGGÉEYKAT YI CI JAMONO JAFE-JAFE:

Bu jamono jafe-jafe dikkee walla bu ñu gisee ne liggéeykat yi dinañu néew, Administratëer bi walla ki mu tànn dina jël ndogal ci jëfandikoo pexemu liggéeykat yu jamono jafe-jafe, ni mu soxlaa, ngir topptoo ak faj ñi fi dëkk. 

1. Bu ñu gisee ne liggéeykat yi dinañu néew walla ñu néew ci jamono jafe-jafe, administratëer bi walla ki mu tànn dina jokkoo ak kurélu wér-gu-yaram yu gox bi, ak àndandoo yu wér-gu-yaram yu nguur gi, yu dëkk-bi ak yu gox bi.

2. Dinañu xibaar liggéeykat yépp yu kër gi ndogal li ñu jël ci jëfandikoo pexemu liggéeykat yu jamono jafe-jafe.

3. Kër gi dina soppi waxtuy liggéey yi, jël yeneen HCP, te wëndéelu HCP yi ci liggéey yu dimbali topptoo ñi fi dëkk.

4. Dakkal faju yépp ak seetsi yépp yu amul solo.

5. Wut yeneen HCP yu mën a liggéey ci kër gi. Xam may yu jamono jafe-jafe yu dëkk-bi walla soppeeku ci sartu liggéey walla yeesal sartu ci yenn xeetu HCP.

6. Laaj HCP yi ñu yeexal seen noflaay yu ñu tànn.

7. Administratëer bi walla ki mu tànn dina jokkoo ak kurélu liggéeykat yi ngir am liggéeykat.

8. Dindi ci liggéeyu fajkat yi liggéey yi soxlawul CNA walla fajkat, ni ko defe sax (waaye du yooyu rekk): jox ndox, tontu woote yi, jox lekk lu ndaw, te jagleel liggéey yooyu yeneen liggéeykat ni ñu po yi walla setal gi.

9. Bindkati néeg yi dina dimbali ci néeg bi, ak liggéeykatu yeesal doole yi ci li seen liggéey may.

10. Njiiti fajkat yi (DON, ADON, Njiiti néeg yi, Ñi yor liggéey bi, MDS) mën nañu liggéey ci néeg yi bu soxlaa.

11. Liggéeyu mbooloo ak Njiiteef dina dimbali ci néeg yi bu soxlaa, maanaam tontu woote, tontu woote yi ñi fi dëkk di def, jox plaatu lekk, ak yeneen.

12. Wàllu lekk gi mën na jëfandikoo jumtukaay yu kayit ngir liggéeykat yi mën a dimbali ci yeneen wàll.

13. Jëfandikoo liggéeykat yu kurél yu bitti bu soxlaa.

14. Jëfandikoo may yu jamono jafe-jafe walla soppeeku ci sartu liggéey bu ko war.

 

Rax ci dolli, pexem yii dinañu leen jëfandikoo:

• Kër gi dina liggéeyandoo ak ñiy wut liggéeykatu wér-gu-yaram ngir liggéeykat yu ndaw.

• Kër gi dina jokkoo ak lekool yi ak iniwérsite yi ngir CNA ak fajkat yu bees yu jàng ba noppi.

• Dinañu yokk pay bi bu soxlaa.

• Njiiti wàll yépp mën nañu leen santaane ñu liggéey 7 fan ci ayubés bi, li feek jafe-jafe bi nekk.

• Dimbalikat ak fajkat yu am sartu liggéey yu nekk ci yeneen wàll (maanaam nangu, ñiy jokkale, ak yeneen) dinañu leen santaane ñu liggéey ci néeg yi.

• Dinañu wut liggéeykat ci kemu dooley, te teg ay yéenekaay ak pay yu jamono jafe-jafe ngir xiir liggéeykat yu bees.

• Bépp pexem bu yokku bu soxla, dinañu ko xool bés bu nekk.

 

Pexem yi ñuy jëfandikoo bu jafe-jafe bi metee dafa boole:

1. Jëfandikoo pexem yu diiwaan bi ngir toxal ñi am jàngoro ju wàlle, boole ci COVID-19, ci yeneen bérab yu faju yu am liggéeykat yu doy.

2. Jëfandikoo yoon yu may HCP ñu ñu xalaat walla wóoral ne am nañu jàngoro ju wàlle, boole ci COVID-19, te matagul li ñu war a mat ngir dellu liggéey, ñu liggéey, ni ko CDC digle.

 

 

DELLU LIGGÉEY:

Ci ndigalu CDC, liggéeykat bu ñu wóoral ne am na jàngoro ju wàlle, boole ci COVID-19, mën na dellu liggéey ci benn ci pexem yii:

1. PEXEM BU TABAXOO CI MÀNDARGA YI:

   1. ÑI AM MÀNDARGA:

• Ngir HCP yu feebar bu metti ba bu metti lool, walla ñi seen yaram amatul doole ngir xeex jàngoro:

• Lu néew 20 fan weesu na ginnaaw bi màndarga bu jëkk bi feeñee.

• Lu néew 24 waxtu weesu na ginnaaw tangaay bu mujj bi, te jëfandikoowul garab yu wàññi tangaay, TE

• Màndarga yi (misaal: sëqët, noyyi bu gàtt) gën nañu.

• Ngir HCP yu feebar bu woyof walla bu digg-dóomu, te seen yaram am na doole ngir xeex jàngoro:

• Lu néew 10 fan weesu na ginnaaw bi màndarga bu jëkk bi feeñee.

• Lu néew 24 waxtu weesu na ginnaaw tangaay bu mujj bi, te jëfandikoowul garab yu wàññi tangaay, TE

• Màndarga yi (misaal: sëqët, noyyi bu gàtt) gën nañu.

  1. ÑI AMUL MÀNDARGA:

• HCP yu seen yaram amatul doole ngir xeex jàngoro, waaye amuñu benn màndarga ci seen feebar, mën nañu dellu liggéey bu lu néew 20 fan weesoo ginnaaw bés bi seen seetlu wiris wone ne am nañu ko.

• HCP yu seen yaram am doole ngir xeex jàngoro, te amuñu benn màndarga ci seen feebar, mën nañu dellu liggéey bu lu néew 10 fan weesoo ginnaaw bés bi seen seetlu wiris wone ne am nañu ko.
   

1. PEXEM BU TABAXOO CI SEETLU (TEST):

1. ÑI AM MÀNDARGA:

• Tangaay bi dakk na te jëfandikoowul garab yu wàññi tangaay, TE,

• Màndarga yi gën nañu (misaal: sëqët, noyyi bu gàtt), TE,

• Seetlu (test) bu FDA may ci Emergency Use Authorization ci 5eelu fan wone na ne amatul ko; kon mën na dellu liggéey ci 7eelu fan.

 

 

JUMTUKAAY YU ÑUY JEEXAL AK YU SAX:

• Kër gi dina jëfandikoo PPE Burn Rate Calculator bu CDC ngir xayma limu PPE bi ñu soxla.

• Kër gi dina denc PPE ni ko kilifa yu dëkk-bi ak yu nguur gi santaane.

• Kër gi dina waajal jumtukaay yi ñuy jeexal ak yi sax (misaal: masin yu noyyi, pompu IV), te taxawal bépp limu ñu war a jënd yeneen.

• Kër gi dina waajal garab yu rey bakteri ngir faj jafe-jafe yu bakteri yu jàngoro yu wàlle yi, te dina waxtaan ak farmasi bi ngir xam naka lañuy denc garab yi ci jamonoy mbas.

• Nopalu walla toxal liggéeykat yi nekk ci lor bu mag ngir jafe-jafe yu jàngoro ju wàlle ji.

• Toxal liggéeykat yu amul solo ci liggéey bi ngir ñu dimbali yeneen wàll yu kër gi, walla nopal leen; boole liggéeykat yiy topptoo ñi fi dëkk ñi am wiris bi.

• Jagleel liggéeykat yi wér ci jàngoro ju wàlle ji topptoo ñi fi dëkk ñi ko am.

• Liggéeykat yi am màndargay jàngoro ju wàlle ji war nañu xibaar seen njiit te bañ a dem liggéey.

• Kër gi dina yónnee kurélu wér-gu-yaram yu gox bi ak yu dëkk-bi, ni ko ñu digle, limu ñi ñu wóoral ak ñi ñu xalaat ne am nañu ko, lal yi ak limu ñi fi dëkk, ñàkkaayu liggéeykat, ak naka la PPE ak jumtukaayu raxas loxo mel.

• Kër gi dina waxtaan ak kurélu wér-gu-yaram yu gox bi ak yu dëkk-bi ngir mën a jot ci dencukaayu réew mi ci jamono jafe-jafe.

 

 

 

 

SETAL AK REY JÀNGORO CI WÀLL-WÀLL BI:

• Wàllu setal gi dina yokk limu yoon yi ñuy setal te rey jàngoro ci bérab yi ñuy faral di laal ak jumtukaayu faju yi ñu bokk, jëfandikoo ci lu bari jumtukaay yu EPA nangu ne mën nañu rey wiris yu bees, te wone nañu ne ñu ngi jàpp ci wiris yu mel ni COVID-19 ci bérab yu dëgër yu ndox mënul dugg. 

• Topp doxalinu setal bu biir ngir wóoral ne ñu ngi def li war ngir setal te rey jàngoro ci kër gi yépp. 

• Wàllu setal gi dina topp doxalinu xeex jàngoro bu ñuy topptoo yére yi ñuy fóot.

 

 

SEETLU (TEST):

• Kër gi am na laboratwaar bu mu liggéeyandoo ak moom, bu dina jiital tontu seetlu yi te am mën-mën ngir seetlu ñi fi dëkk ak liggéeykat yi ci kër gi yépp ay yoon yu bari. Kër gi dina liggéeyandoo ak yeneen laboratwaar walla jaaykat bu soxlaa ngir mat li ñu laaj ci seetlu yi.

• Kër gi dina seetlu ñi fi dëkk ak liggéeykat yépp ni ko CDC ak NJDOH digle.

• Kër gi dina wéy di seetlu ñi fi dëkk ak liggéeykat yi saa yu soxlaa, ni ko CDC ak NJDOH digle.

• Kër gi dina yónnee xibaaru seetlu yi kurélu wér-gu-yaram yu dëkk-bi walla yu gox bi ak yeneen kurél, ni ko ñu digle.

• ​

 

Nanguleen xam ne kayit bii dañu ko bind ngir dimbali ci jël ndogal, ànd ak kurélu fajkat yi ak li kër gi am. Mbir mi ngi soppeeku bu gaaw, te bu yeneen ndigal ak yeneen jumtukaay feeñee, dinañu yeesal Pexem bi ni mu soxlaa. Ngir am Pexem bu mujj bi, jokkoo ak kër gi.